SOSYO-KÜLTÜREL YAPI

   Sosyo-Kültürel yapı ''insan etkileşimi sonucunda oluşan normlar,töreler,gelenek ve kurallar bütünü ve yine bu bütünün insan yaşamı üzerindeki kontrolü sonucunda ortaya çıkan ilişkiler dizgisi'' şeklinde tanımlanmaktadır.İşte bu tanımdan hareketle Uzunyayla bölgesindeki Çerkes Köyleri'nin sosyo-kültürel yapısının neler içerdiğine bakacak olursak şunları görürüz. Bölgede tarım ve hayvancılık uğraşı geçerlidir.iklim yapısı, toprağın verimsizliği,ailelerin bölünmesinden sonraki toprak paylaşımından dolayı ortaya çıkan gelir azalması, iş olanaklarının yokluğu, eğitim olanaklarının kısıtlı oluşu ve daha bir çok gerekçeyle köylerdeki nüfus,özellikle genç nüfus kentlere göç etmekte, köylerde bir boşalma görülmektedir. Eğitim ve iş gerekçeleriyle genç nüfusun kentlere gitmesinden sonra köyde kalanlar orta yaş ve yaşlı kuşaktan insanlardır. Son yıllarda köylerin nüfuslarında önemli bir azalma görülmektedir.Eğitim olanaklarının kısıtlı oluşu da buna bir etkendir. Köyde yaşayan aileler,ilkokulu bitirdikten sonra kız ve erkek çocuklarını mutlaka kente göndererek okutmakta ve bu okuyan gençler çoğunlukla köye tekrar dönmemektedir. 

   Köylerden kentlere gidenler köyleriyle ilişkilerini bütünüyle kopartmış değildir. Bir çoğu yaz aylarında köye dönerek zamanlarını burada geçirmektedir. Kentle olan bu alışveriş ilişkisi köyde yaşayan insanları etkilemekte, bu etkileşim yaşam biçimlerini, giyim ve kuşaklarını belirgin olarak değiştirmektedir. Köylerde yaşayanların eskiye oranla dayanışma duyguları zayıflamış olsa bile halen bu tavırlarını sürdürdüğü söylenebilir.Bu durum aynı zamanda geleneksel ilişki yapısının değişmesine bağlanabilir. Daha az değişime uğrayan ve halen devam eden en belirgin insan ilişkisi olarak kadınların ve yaşlıların toplumdaki statüsü ve saygınlığını gösterebiliriz. Yaşlılar ailede ve toplumda saygı gösterilen,itaat edilen ve danışılan kişiler konumundadır. Kadınlara ailede ve toplumda saygı gösterilir,değer gösterilir. Kadınlar ev dışı işlerde çalışmamakla birlikte ev içi işlerin işleyişinden sorumlu olmaktadırlar. Aile yapısı geleneksel büyük aile yapısından çekirdek aile yapısına doğru bir değişim gösteriyor olsa bile, aileler üzerindeki büyükanne ve büyükbaba konumundakilerin etkisi halen devam etmektedir. Akrabalık ilişkilerindeki zayıflamaya rağmen yaşadıkları toplumla kıyaslandığında Uzunyayla bölgesindeki Çerkesler'in akrabalık ilişkilerinin gelişkin olduğu söylenebilir. Diğer yandan yüzyıllardır sürdürülen akraba evliliği yasağı halen titizlikle korunmaktadır. Yine bu yasak etkisiyle olsa gerek akraba olmasalar bile aynı köyden evlenmelere rastlanmaz, evlilikler çoğunlukla başka köylerden yapılır.

    Yakın köylerle komşuluk ilişkilerinde köylerin Çerkes Köyü olması özellikle tercih nedenidir. Bu komşu köyler birbirlerinin nikah, düğün, cenaze gibi törenlerine toplu olarak katılırlar. Bu tür tören ve toplumsal aktivitelerde köylüler topluca çağrı göndererek birbirlerini davet ederler.Köy içinde ve komşu köylerle sürdürülen bu ilişki köyler arasındaki etkileşimi sürdürülen gelenek ve görenekler gibi kültürel değerlerinde  birlikte üretilmesine yaramaktadır. Sahip olunan ve üretilen bu değerler kapalı köy ve bölge yapısı içerisinde kolayca korunabilmektedir.Fakat bu değerlerin değişime karşı direnç göstermesi uzun vadede güç görünmektedir. Öğrenim görme yada  iş gerekçesiyle kente giden köylüler orada kent yaşamını benimsemekte, sahip olduğu bu kentli yaşam biçimlerini köylerine de taşımaktadır. Bu etkileşimle daha geleneksel kabul edilen bir çok değer ise kolaylıkla terk edilmektedir.

     Köylerde nikah düğün ve cenaze gibi törenler ve aktiviteler Çerkes gelenek ve göreneklerine uygun bir biçimde yapılmaktadır. Xabze şeklinde adlandırılan gelenek ve görenekler, gündelik yaşamın her aşamasında gözetilmekte ve sadakatla korunmaya çalışılmaktadır. Köylerde yaşayan insanların kullandıkları gündelik konuşma dili Çerkesce'dir. Orta yaş ve yaşlı kuşaktan olanlar buna son derece dikkat ederken yeni yetişen özellikle okula devam eden gençlerin aile içinde Çerkesce aile dışında ve çevrede iki dili bir arada kullandığı görülür.

            COĞRAFİ YAPI            

     Kayseri'nin Pınarbaşı ilçesinden başlayarak Sivas'ın Kangal ve Şarkışla ilçelerine bağlı köyleri kapsayan alan, Uzunyayla bölgesi olarak adlandırılmaktadır. Bu alan adından anlaşılacağı gibi uzunlamasına bir yayla görünümüne sahiptir. Uzunyayla bölgesinde gelişmiş düzeyde tarım ve hayvancılık yapılmaktadır. Bölgenin coğrafi yapısı gereği yetiştirilen hayvan cinsleri sınırlıdır.Yetiştirilen hayvan cinsleri sığır ve koyun çeşitleridir,ayrıca kümes hayvanları buna eklenebilir.

    Şerefiye köyü yakınlarından doğan Zamantı ırmağı bölgenin önemli ırmaklarından sayılmaktadır.Yine bölgede doğan bir çok küçük ırmak birleşerek Seyhan nehrini oluşturur. Bu su kaynakları bölgede sulama amaçlı kullanılmaktadır.Bölgede tarım ve hayvancılık uğraşı yanında halı ve kilim dokumacılığı gibi uğraşlarda bulunmasına karşın, bu uğraş günümüzde önemini yavaş yavaş kaybetmektedir. Uzunyayla bölgesinde maden kaynakları bulunmaktadır. Uzunpınar köyünde demir, Pınarbaşı ilçesi merkezi yakınlarında krom, Oruçoğlu köyü yakınlarında kurşun ve çinko maden kaynakları bunların önemlilerindendir.

    Bölgede karasal bir iklim hakimdir.kışın yoğun biçimde yağan kar uzun süre kalkmamaktadır. Kış ayları soğuk geçtiği gibi bu aylarda, köyler arasındaki ulaşım yolları kapanır,hatta ilçeye ulaşımın uzun süre sağlanamadığı zamanlarda olmaktadır. Uzunyayla bölgesinde kışlar soğuk ve yağışlı (çoğunlukla karlı) yazları ise kurak ve sıcaktır.Yılın her mevsiminde gece ve gündüz arasındaki ısı farkı yüksektir.

     Uzunyayla bölgesinde kayda değer bir bitki örtüsüne rastlanmaz, köy içlerinde ve ev önlerinde bir kaç ağaç (söğüt ve kavak) görülmesine karşın ormanlık alan hiç yok gibidir. Soğuk iklim yapısı nedeniyle ağaç yetişmediği, yetişse bile , büyümesinin uzun süre alması nedeniyle bölge insanlarınca ilgi gösterilmediği söylenebilir.

EKONOMİK YAPI

    Uzunyayla bölgesinde yaşayan insanların temel uğraşları tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Bölgede bunun dışında yukarıda belirtilen bir kaç maden kaynağı bulunmaktadır. El halıcılığı ise gerekli ilginin gösterilmemesi nedeniyle kaybolmaya yüz tutmuştur. Günümüzde tarım ve hayvancılık uğraşının yaygın olduğu bölgede bir zamanlar yaygın ve ünlü olan at yetiştiriciliği uğraşı tümüyle kaybolmuştur. Kafkasya'dan göç ederek Uzunyayla'ya yerleştikten sonra uzun yıllar sürdürülen bu uğraşı artık terk edilmiştir. Birçok köyde ata neredeyse hiç rastlanmamaktadır, bazı köylerde ise birkaç tane at kalmıştır. Uzunyayla atının kaybolmasındaki en önemli etken,teknolojideki gelişmeler sonucunda tarım ve taşımacılıktaki makinalaşmadır.

    Bölge ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Tarımda makinalaşma sonucunda,topraktan sağlanan verimin artmasına karşın, ekilen toprağın sulanamayışı, kış mevsiminin uzun ve soğuk geçmesi, yaz aylarının kısa olması nedeniyle topraktan yeterli verimin sağlanamadığı söylenebilir. Toprağın verimsizliğine neden olan bir diğer etken ise, Uzunyayla'da yükseltinin bazı noktalarda 1700 metreye kadar ulaşmasıdır.   

   Tarım ve hayvancılık yapılan bölgelerde ekilen tarım ürünleri sınırlıdır. Bu tarım ürünleri buğday,arpa ve çavdardır. Yılda bir kez ürün alınabilen bölgede ekilebilir topraklar dönüşümlü olarak nadasa bırakılmaktadır. Hayvansal ürünlerin üretilmesi ve değerlendirilmesi küçük düzeyde kurulan işletmelerde gerçekleştirilmektedir. Mandıra olarak adlandırılan bu işletmeler yaz aylarında köylerden her gün topladıkları sütleri süt ürünlerine dönüştürerek pazarlamaktadır. Köylüler besledikleri hayvanlardan elde ettikleri süt,yağ,peynir,et ve yün benzeri şeylerin kendi ihtiyaçları olan kısmını ayırarak geri kalan fazlasını satmaktadırlar. Bölge insanı yaz aylarında kışın hayvanların yiyeceğini depolar, yaz aylarında hayvanların beslenme ihtiyacı geniş otlak ve meralarda kolay şekilde karşılanır.

     Bölgede kayda değer başkaca bir üretimde bulunmamaktadır. Meyve ve sebze yetiştiriciliği iklim koşulları nedeniyle yok denecek kadar azdır. Tarım ve hayvancılıktaki bu üretim ve verim düşüklüğü,toprağın bölüşülmesi,kişi başına düşen gelirin azalması, ulaşım ve taşımacılık olanaklarının yokluğu gibi olumsuzlukların bileşik etkisi bölge insanını kentlere göçe zorlamaktadır. Bölgede göçün önlenmesi ve üretim olanaklarının artırılmasının tek yolu üretimi aile işletmeleri düzeyinden çıkartıp daha üst düzeyde işletmeler kurmaktan geçmektedir. Bunun içinde devletin kredi ve yatırım olanaklarıyla bölge köylüsünü desteklemesi gerekmektedir.
 

Kaynak: ESER, M., vd. Türkiye Çerkeslerinde Sosyo-Kültürel Değişme, (içinde), ''Uzunyayla Bölgesindeki Çerkes Köylerinde Sosyo-Kültürel Değişme'' Kaf-Der Yayınları, II. Baskı.  Ankara, 1999.